Halüsinasyon (Varsanı) Nedir? Sanrıdan Farkı, Nedenleri

Halüsinasyon nedir? Varsanı nedir?

Psikolojide ve tıpta halüsinasyon (varsanı), dış dünyada karşılığı olmayan ama kişi tarafından sanki gerçekmiş gibi algılanan yaşantılardır. Yani kişi olmayan şeyleri görmek, duymak, hissetmek veya koklamak gibi deneyimler yaşar; bu, yalnızca “hayal kurmak” değil, gerçekle karışan bir algı bozulmasıdır.

“Varsanı”; gerçekte olmayan bir şeyi varmış gibi algılama, hayal ürünü algı anlamında kullanılır.
Günlük dilde “hayal görmek”, “halis görmek”, “hayal görme hastalığı” gibi ifadelerle anlatılır; ancak teknik olarak buradaki “hayal”, kişinin istemsiz, gerçek olmayan algısını ifade eder.

Halüsinasyonlar, beş duyunun herhangi birini etkileyebilir:

Görsel: Gerçekte olmayan görüntüler görmek (insan, hayvan, gölge, örümcek, böcek vb.)
İşitsel: Başkalarının duymadığı sesler, fısıltılar, konuşmalar duymak.
Dokunsal / bedensel: Vücutta bir şey geziniyormuş, biri dokunuyormuş gibi hissetmek.
Daha nadir: Koku (olfaktör) ve tat (gustatuvar) halüsinasyonları.

Bu nedenle “gerçek olmayan davranış” ifadesi teknik olarak halüsinasyondan çok sanrı/yanlış inanış alanına girer; halüsinasyon “gerçek olmayanı algılama”, sanrı ise “gerçek dışı bir şeye inanma”dır.

Sanrı ve Halüsinasyon Arasındaki Fark

Sanrı ve halüsinasyon farkı, klinik değerlendirme için kritik önemdedir.

Halüsinasyon: Dış uyaran olmadan algı yaşanmasıdır.
- Örnek: Boş bir odada olmayan bir sesi duymak, olmayan bir gölgeyi görmek.
Sanrı (hezeyan): Gerçek dışı, mantıkla düzeltilemeyen bir inançtır.
- Örnek: Komşuların eve gizli kamera yerleştirdiğine, herkesin düşüncelerini okuduğuna, eşinin onu zehirlediğine kesin olarak inanmak.

Sanrı varsanı farkı özetle:

Halüsinasyonda algı bozulur (“görüyorum, duyuyorum”).
Sanrıda inanış bozulur (“olmamış bir şeyi olmuş gibi düşünmek / anlatmak”).

Sanrı örnekleri:

Olmamış bir şeyi olmuş gibi düşünmek: “Yolda beni takip eden gizli ajanlar var.”
Olmamış bir şeyi olmuş gibi anlatmak hastalığı: Kişi buna tüm benliğiyle inanır ve kanıtla ikna olmaz; bu, bilinçli yalan söylemekten farklıdır.
Olmayan bir şeyi olmuş gibi görmek: Burada algı da devreye girerse, sanrı + halüsinasyon birlikte olabilir (örneğin şizofreni tablolarında).

Sonuç: Halüsinasyon = gerçek olmayanı algılama, sanrı = gerçek olmayanı olmuş gibi düşünme/inanma; klinikte ikisi sıklıkla birlikte görülebilir ama kavramsal olarak ayrıdır.

Halüsinasyon Türleri

Görsel halüsinasyonlar

Görsel halüsinasyon, olmayan şeyleri görmek şeklinde ortaya çıkar. Bunlar basit ışık kıvılcımları, şekiller olabileceği gibi, insan, hayvan, siyah silüet görmek gibi daha karmaşık figürler de olabilir.

Gözünün önünden bir şeyler geçmesi / gözümün önünden bir şeyler geçiyor:
- Küçük ışıklar, gölgeler, böcek benzeri hareketler görme.
Gözünü kapatınca bir şeyler görmek:
- Karanlıkta, göz kapalıyken bile şekiller, yüzler, örüntüler algılama.
Örümcek halüsinasyonu görmek, böcek halüsinasyonu görmek:
- Özellikle deliryum, ilaç/alkol yoksunluğu, bazı nörolojik durumlarda tipiktir.

Rüyada insan gölgesi görmek, rüyada halüsinasyon görmek gibi ifadeler, bazen normal kabus–rüya içeriğini, bazen de uyku–uyanıklık arası hipnagojik/hipnopompik halüsinasyonları tanımlar (2. PART’ta açılacak).

İşitsel halüsinasyonlar

İşitsel halüsinasyonlar, en sık görülen halüsinasyon türlerinden biridir ve özellikle psikiyatrik tablolarla ilişkilidir.

Evde olmayan sesler duymak (adının çağrılması, tıkırtılar, müzik vb.)
Kafadan ses gelmesi, beynim sürekli konuşuyor:
- Kişi, dışarıdan geliyormuş gibi sesler duyar; bazen yorum yapan, eleştiren, emir veren “sesler” (vokal halüsinasyon).
Rüyada erkek sesi duymak, rüyada çocuk sesi duymak, rüyada düğün sesi duymak:
- Normal rüya içeriği olabileceği gibi, uyanma–uyku arası geçiş halüsinasyonlarıyla da ilişkili olabilir.
Evde ölen kişinin sesini duymak, karşısında biri varmış gibi konuşmak:
- Yas sürecinde kısa süreli, kültürel olarak kabul gören “duyuyormuş hisleri” olabileceği gibi; ısrarlı ve işlev bozucu hâle geldiğinde klinik değerlendirme gerektirir.

Dokunsal / bedensel halüsinasyonlar

Dokunsal (taktik) ve somatik halüsinasyonlar, bedenle ilgili hislerde “gerçek olmayan” algılardır.

Kafada bir şey geziyor hissi
Karnımda sanki bir şeyler geziyor
Ciltte böceklerin dolaşıyormuş gibi hissedilmesi (formikasyon)

Bu tip hisler; bazı nörolojik hastalıklarda, madde/ilaç etkilerinde, şiddetli kaygı–somatizasyon tablolarında ve deliryumda görülebilir.

Somnolans (aşırı uykuya meyil, uyuklama hali) ile karışır; bu, halüsinasyon değil, bilinç düzeyine dair bir terimdir.

Uykuyla İlişkili Halüsinasyonlar

Hipnagojik halüsinasyon, uykuya dalarken; hipnopompik halüsinasyon ise uyanırken ortaya çıkan, genellikle birkaç saniye–dakika süren, rüya–gerçek karışımı algı bozulmalarıdır. Kişi uykuyla uyanıklık arası halüsinasyon yaşar; odasını görür ama aynı anda gerçek olmayan sesler, görüntüler veya dokunma hisleri algılayabilir.

Gece halüsinasyon görmek, rüyayla gerçek karışması, yatağın yanında biri varmış gibi hissetme bu gruba girer.
Uykuyla ilişkili halüsinasyonlar; uyku yoksunluğu, stres, bazı ilaçlar, uyku felci, narkolepsi ve nadiren diğer nörolojik/psikiyatrik durumlarla ilişkili olabilir.

Bu deneyimler çok korkutucu olsa da, tek başına her hipnagojik halüsinasyon ciddi bir hastalık anlamına gelmez; sıklığı, kişinin işlevini ne kadar bozduğu ve gündüz belirtileri ile birlikte değerlendirilir.

Yaşlılarda Halüsinasyon

Yaşlılarda halüsinasyon nedenleri, gençlere göre farklılık gösterebilir ve çoğu zaman birden fazla etken bir aradadır.

Görme bozuklukları ve Charles Bonnet sendromu:
- Ciddi görme kaybı olan bazı yaşlı bireylerde (makula dejenerasyonu, katarakt, diyabetik retinopati vb.) olmayan şeyleri görmek, insan/figür/örüntü görme ile giden Charles Bonnet sendromu ortaya çıkabilir.
- Kişi genellikle bu görüntülerin “tam gerçek olmadığının” bir derece farkındadır; şizofreniden farklı, görme kaybına bağlı bir görsel halüsinasyon tablosudur.
Demans ve Alzheimer halüsinasyonları:
- Alzheimer hastaları halüsinasyon görür mü? Evet, özellikle hastalığın orta–geç evrelerinde görsel ve işitsel halüsinasyonlar, yanlış tanıma (yanlış kişiyi sanma) görülebilir.
- Alzheimer hastaları kendi kendine konuşur mu, demans hastaları neden bağırır? Bilişsel bozulma, yönelim kaybı, korku ve yanlış algılar; kendi kendine konuşma, bağırma, gece huzursuzluğu gibi davranışlara yol açabilir.
İlaç yan etkileri, enfeksiyon, metabolik sorunlar:
- İdrar yolu enfeksiyonu, elektrolit bozuklukları, ateş, ağrı kesici veya dopaminerjik ilaçlar (özellikle Parkinson tedavisi) yaşlılarda konfüzyon (bilinç bulanıklığı) ve halüsinasyon yapabilir.

“Yalancı bunama belirtileri” diye adlandırılan bazı tablolar, aslında depresyon, deliryum veya ilaç yan etkisi olabilir; bu nedenle yaşlılarda yeni başlayan halüsinasyon her zaman ciddiyetle tıbbi değerlendirme gerektirir.

Hastalıklara Bağlı Halüsinasyonlar

Nörolojik ve tıbbi nedenler

Bazı nörolojik hastalıklar ve tıbbi durumlar, doğrudan halüsinasyonlara yol açabilir:

Charles Bonnet sendromu: Ciddi görme kaybı olan kişilerde, beynin “boşluğu doldurması” sonucu ortaya çıkan canlı görsel halüsinasyonlar.
Parkinson ve Lewy cisimcikli demans:
- Parkinson hastalarında kullanılan dopaminerjik ilaçlar ve hastalığın kendisi, özellikle akşam/gece saatlerinde görsel halüsinasyonlara yol açabilir; Parkinson halüsinasyon tedavisi, hem ilaç düzenlemesi hem de çevresel–psikososyal müdahaleleri içerir.
Yoğun bakım sonrası halüsinasyon:
- Yoğun bakım ünitesinde kalan, sedatif ilaçlar alan, uyku–uyanıklık döngüsü bozulmuş hastalarda deliryum ve halüsinasyonlar sık görülür.
Ateşli çocuğun halüsinasyon görmesi:
- Yüksek ateş, özellikle küçük çocuklarda geçici sayıklama, görüntü ve ses algı bozuklukları yapabilir; çoğu enfeksiyon tedavisiyle düzelir ama nörolojik değerlendirme gerektiren durumlar da olabilir.
Kanser hastasının halüsinasyon görmesi:
- Ağır enfeksiyon, organ yetmezliği, bazı kemoterapi ilaçları, ağrı kesiciler ve metabolik bozukluklar, deliryum ve halüsinasyonlara yol açabilir.

Psikiyatrik nedenler

Psikiyatrik bozukluklar da önemli bir halüsinasyon nedenidir:

Şizofreni ve psikotik bozukluklar (özellikle işitsel halüsinasyonlar)
Şizoaffektif bozukluk, bipolar bozukluğun psikotik özellikli atakları
Ağır majör depresyon (psikotik özellikli)

“Yaşlılarda şizofreni belirtileri”, “düşünememe hastalığı”, “her şeyin anlamsız gelmesi psikoloji” gibi ifadeler, bazen geç başlangıçlı psikotik bozuklukları, bazen de demans ve ağır depresyonu işaret edebilir; ayırıcı tanı için mutlaka psikiyatri–nöroloji iş birliği gerekir.

Halüsinasyon Nedenleri

Halüsinasyon nedenleri / halüsinasyon görme nedenleri, çok geniş bir yelpazeye yayılır:

Psikiyatrik: Şizofreni, bipolar bozukluk, şizoaffektif bozukluk, ağır depresyon
Nörolojik: Parkinson, Lewy cisimcikli demans, epilepsi, migrenin bazı formları
Tıbbi: Enfeksiyon, deliryum, ateş, organ yetmezliği, yoğun bakım–ameliyat sonrası durumlar
Duyusal kayıp: Görme kaybında Charles Bonnet sendromu, işitme kaybında işitsel fenomenler
Madde / ilaç: Alkol–madde kullanımı ve yoksunluğu, bazı psikoaktif ilaçlar
Uyku bozuklukları: Narkolepsi, uyku felci, ağır uyku yoksunluğu

“Sürekli bir şeyler düşünmek”, “farkında olmadan kendi kendine konuşmak” her zaman halüsinasyon anlamına gelmez; çoğu insanda iç konuşma ve düşünce akışı doğal süreçlerdir. Ancak kişi bu “iç sesleri” dışarıdan geliyormuş gibi algılıyor, kendine emir veren ayrı varlıklar gibi duyuyorsa, bu işitsel halüsinasyon açısından değerlendirilmelidir.

Halüsinasyon Gören Birine Nasıl Davranılmalı?

Halüsinasyon gören birine nasıl davranılmalı? sorusu hem hasta yakınları hem de profesyoneller için kritik önemdedir. Amaç, kişiyi sakinleştirmek ve güvenliğini sağlarken, yaşantısını küçümsemeden yanında olabilmektir.

İnkar etmek yerine duygusuna odaklan:
- “Öyle bir şey yok, saçmalıyorsun.” demek yerine; “Şu an bunu gerçekten görüyor/duyuyor olman çok korkutucu olmalı.” gibi cümleler kullanmak, kişinin yalnızlık ve utanç duygusunu azaltır.
Tartışmaya girme:
- “Var – yok” tartışması genelde işe yaramaz; güvenlik sorunu yoksa sakin, yargısız bir tutum daha koruyucudur.
Güvenliği sağla:
- Kişi halüsinasyon nedeniyle kendine ya da başkasına zarar verebilecek durumdaysa, ortamı güvenli hâle getirmek ve acil yardım çağırmak gerekir.
Kendi kendine gülmek, biri varmış gibi konuşmak:
- Her zaman ciddi psikotik bozukluk anlamına gelmeyebilir; ancak sıklaşıyor, kişinin işlevini bozuyor veya korku–şüphe ile birlikte seyrediyorsa, profesyonel değerlendirme gerekir.

Yakınların en büyük rolü, “etiket koymak” değil; kişinin yalnız olmadığını hissettirmek, tedaviye erişimini desteklemek ve kendi tükenmişliklerini de fark ederek gerektiğinde yardım almaktır.

Halüsinasyon Testi, Tedavi ve Ne Zaman Uzmana Gidilmeli?

İnternetteki “halüsinasyon testi” benzeri araçlar en fazla risk taraması yapabilir; tanı koymaz ve tedavi planlayamaz. Halüsinasyonlar, her zaman profesyonel değerlendirme gerektiren bir bulgudur.

Ne zaman acil?
- Kişi halüsinasyon nedeniyle kendine zarar verme, pencereden atlama, saldırıya uğradığını düşünüp savunma yapma gibi riskli davranışlara yöneliyorsa acil servise başvurmak gerekir.
- “Kendimi ölecek gibi hissediyorum ne yapmalıyım?” diyen, intihar düşüncesi taşıyan bir kişi için de acil yardım hattı / acil servis önceliklidir.
Tedavi nasıl planlanır?
- Psikiyatrik nedenlerde: Antipsikotik ilaçlar, duygudurum düzenleyiciler, eşlik eden depresyon/anksiyete için uygun ilaç ve psikoterapi kombinasyonları kullanılır.
- Nörolojik / tıbbi nedenlerde: Parkinson halüsinasyon tedavisi, yaşlılarda halüsinasyon tedavisi gibi durumlarda; nöroloji–psikiyatri iş birliği ile ilaç düzenlemesi, eşlik eden enfeksiyon/metabolik sorunların çözümü önceliklidir.

Her durumda, “neden halüsinasyon görüyorum?” sorusunun yanıtı ancak kapsamlı bir tıbbi ve psikiyatrik değerlendirmeyle verilebilir; bu yüzden tek başına testlere güvenmek yerine uzman randevusu almak en sağlıklı yoldur.

Dini / Kültürel Yorumlarla Bilimsel Ayrım

Bazı kişiler uyanıkken cin görmek, evde hayalet olduğunu hissetmek, “evimde büyü olup olmadığını nasıl anlarım?” gibi sorularla başvurabilir; bu, özellikle kültürel ve dini inançların güçlü olduğu toplumlarda sık görülür.

Bilimsel çerçevede:

Halüsinasyon, beyindeki algı sistemlerinin çeşitli nedenlerle gerçek olmayan uyaranlar üretmesidir.
Bu, nörolojik, psikiyatrik, tıbbi veya maddeye bağlı süreçlerle açıklanabilir; “gerçekten metafizik bir varlık var mı” sorusu, bilimin doğrudan yanıtlayacağı bir alan değildir.

Bu nedenle:

Kişi kendi inanç dünyasında yaşadığı olayı manevi kavramlarla anlamlandırabilir.
Ancak tekrar eden, korkutucu, işlev bozucu halüsinasyonlar için psikiyatri/nöroloji uzmanına başvurmak, güvenlik ve tedavi açısından vazgeçilmezdir.

Sık Sorulan Sıralar (SSS)

Halüsinasyon görmek şizofreni olduğum anlamına mı gelir?
Hayır; halüsinasyonlar şizofrenide sık görülse de, demans, Parkinson, deliryum, madde kullanımı, uyku bozuklukları ve bazı tıbbi durumlarda da ortaya çıkabilir.

Sadece uykuda/uykuyla uyanıklık arasında halüsinasyon görüyorsam bu normal mi?
Hipnagojik/hipnopompik halüsinasyonlar sağlıklı kişilerde de görülebilir; ancak sıklaşıyor, gündüz işlevini bozuyor veya yoğun kaygı yaratıyorsa, bir uyku tıbbı–psikiyatri değerlendirmesi önerilir.

Halüsinasyonlar tamamen geçer mi?
Altta yatan nedene bağlıdır; enfeksiyon, ilaç yan etkisi veya deliryuma bağlı halüsinasyonlar çoğu zaman tedaviyle düzelebilir, kronik psikiyatrik tablolar ise uzun süreli izlem gerektirir ve uygun tedaviyle belirgin olarak azalabilir.

Kaynaklar ve Bilimsel Dayanaklar

Bu içerik hazırlanırken halüsinasyon (varsanı), sanrı (hezeyan), algı bozuklukları, nörolojik ve psikiyatrik nedenler ile uykuyla ilişkili halüsinasyonlar konusunda uluslararası tanı kılavuzları ve hakemli bilimsel yayınlar esas alınmıştır.

American Psychiatric Association (APA)
DSM-5-TR – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
Halüsinasyon, sanrı (hezeyan) tanımları; psikotik bozukluklar, duygudurum bozuklukları ve ayırıcı tanı ölçütleri.

World Health Organization (WHO)
ICD-11 – Mental, Behavioural or Neurodevelopmental Disorders
Halüsinasyonların psikiyatrik ve nörolojik bozukluklarla ilişkisi, tanısal sınıflandırma.

National Institute of Mental Health (NIMH)
Hallucinations and Psychosis – Overview
Halüsinasyon türleri (görsel, işitsel, dokunsal), nedenler ve tedavi yaklaşımlarına dair klinik özetler.

Mayo Clinic
Hallucinations: Causes, symptoms, and treatment
Halüsinasyonların tıbbi, nörolojik ve psikiyatrik nedenleri; ne zaman uzman değerlendirmesi gerektiği.

American Academy of Neurology (AAN)
Neurological causes of hallucinations
Parkinson hastalığı, Lewy cisimcikli demans, epilepsi ve diğer nörolojik durumlara bağlı halüsinasyonlar.

Teunisse, R. J., et al. (1996)
Visual hallucinations in psychologically normal people: Charles Bonnet syndrome
The Lancet
Görme kaybına bağlı görsel halüsinasyonların (Charles Bonnet Sendromu) klinik açıklaması.

Waters, F., & Fernyhough, C. (2017)
Hallucinations: A systematic review of points of similarity and difference across diagnostic classes
Schizophrenia Bulletin
Halüsinasyonların yalnızca şizofreniye özgü olmadığını, birçok tanıda ortak mekanizmalarla görülebileceğini gösteren derleme.

Cheyne, J. A. (2003)
Sleep paralysis and associated hypnagogic hallucinations
Sleep Medicine Reviews
Uykuya dalarken ve uyanırken görülen hipnagojik / hipnopompik halüsinasyonların açıklaması.

Halüsinasyon (Varsanı) Nedir? Sanrıdan Farkı, Türleri ve Nedenleri